 |
| Trẻ nhỏ vui đùa cùng những bông hoa mào gà. |
Khi sắc hoa đỏ gọi mùa Tết về bản
Với đồng bào dân tộc Cống ở bản Lả Chà, xã Mường Chà, tỉnh Điện Biên, hoa mào gà không đơn thuần là loài hoa tô điểm cho nương rẫy, bản làng. Những bông hoa đỏ thắm còn mang ý nghĩa thiêng liêng, gắn với đời sống tâm linh và một trong những ngày Tết quan trọng nhất của cộng đồng.
Hằng năm, khi thóc lúa đã thu hoạch, người Cống ở Lả Chà lại chuẩn bị đón Tết Hoa, hay còn gọi là Mền loóng phạt ái. Đây là dịp để mỗi gia đình tưởng nhớ tổ tiên, tạ ơn thần linh đã phù hộ cho một năm lao động, sản xuất và cầu mong những điều tốt đẹp trong năm mới.
Lả Chà thuộc xã Pa Tần, huyện Nậm Pồ trước đây, nay là xã Mường Chà. Bản có 87 hộ người Cống với hơn 400 nhân khẩu. Qua nhiều thế hệ, đồng bào nơi đây vẫn gìn giữ những phong tục, tập quán gắn với đời sống văn hóa truyền thống.
Ông Lùng Văn Chanh, thầy mo bản Lả Chà, cho biết: “Năm nay Tết Hoa dự kiến sẽ tổ chức vào cuối tháng 11 dương lịch khi thóc lúa đã về đầy nhà”.
Theo ông Chanh, việc tổ chức Tết không chỉ để các gia đình tạ ơn tổ tiên, thần linh mà còn nhắc nhở con cháu nhớ về nguồn cội, biết trân trọng thành quả lao động và những phong tục được cha ông trao truyền. Qua những nghi lễ, người lớn có dịp chỉ bảo thế hệ trẻ về truyền thống gia đình, dòng họ và tình đoàn kết trong bản.
Theo hồ sơ di sản của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Điện Biên, Tết hoa Mào gà có phần lễ chung của cộng đồng và nghi lễ riêng tại mỗi gia đình. Trước ngày Tết, người dân dọn dẹp nhà cửa, vệ sinh bản làng, lên nương chọn những bông hoa mào gà đẹp nhất để chuẩn bị lễ vật.
Trong nghi lễ truyền thống, đại diện các gia đình mang hoa, nông sản, rượu và những lễ vật khác đến nhà thầy mo để góp lễ cúng chung. Tại đây, cây tre hoặc nứa được trang trí bằng hoa mào gà, tượng trưng cho cầu nối giữa thế giới người đang sống và tổ tiên.
Thầy mo thay mặt dân bản thực hiện nghi lễ, báo cáo với tổ tiên, thần linh về tình hình sản xuất, đời sống trong năm qua, cầu mong sức khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Sau lễ cúng chung, các gia đình tiếp tục cúng tổ tiên tại nhà, gửi gắm ước nguyện về sự bình an, hạnh phúc.
Một nét đẹp trong ngày Tết là nghi thức cầu phúc cho trẻ nhỏ. Người lớn thực hiện nghi lễ buộc chỉ cổ tay, cầu mong con cháu khỏe mạnh, thông minh, gặp nhiều may mắn. Qua đó, những giá trị về tình cảm gia đình và trách nhiệm chăm sóc thế hệ sau được thể hiện trong đời sống tín ngưỡng.
Khi phần lễ hoàn tất, dân bản cùng vui Tết bằng những điệu múa, làn điệu dân ca và trò chơi truyền thống. Trong không khí đoàn viên, những hạt thóc, hạt ngô giống được tung lên, gửi gắm ước vọng về sự sinh sôi, phát triển và cuộc sống no đủ.
Để sắc hoa tiếp tục nở trong đời sống hôm nay
Giữa nhịp sống hiện đại, việc duy trì Tết hoa Mào gà mang ý nghĩa đặc biệt đối với người Cống, một trong những dân tộc có dân số rất ít tại Việt Nam. Những nghi lễ không chỉ chứa đựng tín ngưỡng mà còn lưu giữ tri thức dân gian, phong tục sinh hoạt và tinh thần gắn kết cộng đồng.
Ngày 29/1/2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL, đưa Mền loóng phạt ái (Tết hoa Mào gà) của người Cống vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa được cộng đồng gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ông Lý Văn Thang, Trưởng bản Lả Chà, cho biết, việc duy trì tổ chức Tết Hoa chính là cách gìn giữ những giá trị tốt đẹp của truyền thống dân tộc. Từ công tác chuẩn bị, đóng góp lễ vật đến tham gia các hoạt động cộng đồng, ngày Tết tạo điều kiện để người dân cùng chung tay giữ gìn phong tục, tăng thêm sự gắn bó giữa các gia đình.
Từ góc độ quản lý bản, việc bảo tồn Tết Hoa còn gắn với trách nhiệm vận động người dân, khuyến khích thế hệ trẻ tham gia các hoạt động văn hóa. Khi người cao tuổi truyền dạy nghi lễ, lớp trẻ được trực tiếp tìm hiểu và thực hành phong tục, những giá trị truyền thống có thêm cơ hội tiếp nối.
Năm 2026, UBND xã Mường Chà đã ban hành Kế hoạch số 308/KH-UBND ngày 23/9/2026 về tổ chức lễ hội truyền thống Mền loóng phạt ái tại bản Lả Chà. Theo kế hoạch, lễ hội dự kiến diễn ra trong hai ngày 29–30/11, với sự tham gia của các nghệ nhân, người dân địa phương và đại diện các cơ quan, đơn vị trên địa bàn.
Ngày đầu tiên, đồng bào chuẩn bị lễ vật, thực hiện nghi lễ cúng truyền thống và cúng gia tiên. Sang ngày thứ hai, bên cạnh chương trình khai mạc, các hoạt động văn hóa ẩm thực, giao lưu văn nghệ, thể thao dân tộc được tổ chức, gồm đánh cù, đẩy gậy, kéo co, đi cà kheo và bắn nỏ.
Theo kế hoạch, bản Lả Chà chủ trì phối hợp với Phòng Văn hóa - Xã hội tổ chức các hoạt động. Chính quyền địa phương yêu cầu lễ hội diễn ra trang trọng, đúng phong tục, bảo đảm an toàn, tiết kiệm, xuất phát từ nhu cầu sinh hoạt văn hóa của đồng bào Cống.
Việc kết hợp các nghi lễ truyền thống với hoạt động văn hóa cộng đồng không chỉ tạo không khí vui tươi mà còn góp phần giới thiệu bản sắc dân tộc, khơi dậy ý thức bảo tồn di sản trong mỗi người dân.
Điều quan trọng là trong quá trình tổ chức, những nghi thức mang giá trị tâm linh cần được tôn trọng, giữ đúng ý nghĩa và vai trò của cộng đồng. Bởi giá trị bền vững của Tết Hoa không nằm ở quy mô lễ hội mà chính ở sự tiếp nối những phong tục, tín ngưỡng được bồi đắp qua nhiều thế hệ.
Từ những bông hoa mào gà trên nương, mâm lễ tưởng nhớ tổ tiên đến tiếng trống chiêng, điệu múa ngày hội, tất cả tạo nên không gian văn hóa riêng có của người Cống.
Mỗi mùa Tết Hoa trở lại, sắc đỏ trên những nương đồi Lả Chà không chỉ báo hiệu niềm vui đoàn tụ mà còn nhắc nhở các thế hệ cùng gìn giữ cội nguồn, để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được trao truyền trong cuộc sống hôm nay.
