Nông nghiệp tái sinh: Giải pháp cho tăng trưởng xanh và giảm phát thải

Tỉnh Đắk Lắk có tiềm năng, điều kiện thuận lợi để phát triển sản xuất nông nghiệp và đã tạo nên chuỗi giá trị sản phẩm chủ lực của tỉnh, của vùng và quốc gia. Tuy nhiên, Đắk Lắk cũng đang đối mặt với nguồn phụ phế phẩm nông nghiệp tương đối lớn thải ra môi trường mỗi mùa vụ.

Để giải quyết vấn đề này, tỉnh đã khuyến khích phát triển mạnh các hình thức sản xuất nông nghiệp tuần hoàn nhằm tận dụng các phế phẩm nông nghiệp để tái sử dụng làm phân bón, thức ăn chăn nuôi theo vòng khép kín. Theo đó, nhiều cơ sở sản xuất nông nghiệp theo hướng nông nghiệp xanh, sạch, tuần hoàn, giảm phát thải và sản xuất thích ứng với biến đổi khí hậu được hình thành và phát triển.

Mô hình canh tác lúa giảm phát thải khí nhà kính ở xã Hòa Phú.

Đơn cử như mô hình kinh tế tuần hoàn tại Hợp tác xã (HTX) Nông nghiệp kinh doanh tổng hợp Đồng Din là một minh chứng rõ nét cho việc "khép kín chuỗi giá trị". Thay vì vứt bỏ hay đốt vỏ và lá khóm (thơm) gây ô nhiễm môi trường, HTX đã tận dụng nước ngâm vỏ khóm để sản xuất nước lau sàn, nước rửa chén sinh học an toàn; đồng thời ủ vỏ và mắt khóm thành phân hữu cơ vi sinh.

Ông Nguyễn Hoàng Chương, Giám đốc HTX Nông nghiệp kinh doanh tổng hợp Đồng Din khẳng định tư duy sản xuất mới của đơn vị là biến rác thải của công đoạn này thành nguyên liệu của công đoạn tiếp theo. Việc quay vòng phân bón hữu cơ trở lại cánh đồng giúp HTX giảm 30 - 40% chi phí phân bón hóa học, góp phần đưa thu nhập của các thành viên tăng từ 20 - 30% và xây dựng thành công sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 4 sao.

Tương tự với cây cà phê, chương trình Nescafé Plan đã hướng dẫn nông dân tận dụng triệt để phế phụ phẩm nông nghiệp. Theo tính toán, mỗi tấn cà phê nhân thu hoạch sẽ lấy đi của đất 41 kg đạm, 80 kg kali cùng nhiều khoáng chất khác; do đó việc hoàn trả dinh dưỡng từ chính phụ phẩm là giải pháp tối ưu để chống suy kiệt đất. Các tàn dư hữu cơ như vỏ cà phê, cành và lá khô sau cắt tỉa thay vì đốt bỏ đã được giữ lại để che tủ gốc hoặc ủ thành phân vi sinh bón trả lại cho vườn.

Ông Phạm Phú Ngọc, Trưởng Chi nhánh Công ty Nestlé Việt Nam tại Tây Nguyên nhấn mạnh: Muốn vườn cà phê bền vững, phải nuôi đất bằng chất hữu cơ. Thực tế triển khai cho thấy, nhờ tận dụng nguồn hữu cơ này kết hợp với việc duy trì thảm cỏ che phủ, nông dân đã tiết kiệm được 40 - 60% lượng nước tưới, giảm 20% lượng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Những giải pháp tái sinh này không chỉ tối ưu chi phí đầu vào mà còn giúp năng suất cà phê duy trì ổn định từ 3,5 - 4 tấn/ha, qua đó nâng cao thu nhập cho nông hộ từ 30 - 150%.

Không chỉ thành công trên cây công nghiệp và cây ăn quả, canh tác giảm phát thải còn ghi dấu ấn đậm nét trên cánh đồng lúa tại nhiều địa phương. Mô hình này áp dụng đồng bộ quy trình quản lý nước "ướt - khô xen kẽ" (AWD) và thu gom 100% rơm rạ sau thu hoạch, chấm dứt hoàn toàn tình trạng đốt đồng gây ô nhiễm.

Thực tiễn triển khai qua 5 vụ tại xã Hòa Phú cho thấy, lượng lúa giống gieo sạ đã giảm xuống mức 80 - 130 kg/ha, tương đương giảm 30 - 40% so với tập quán truyền thống. Những điều chỉnh kỹ thuật hợp lý này giúp nông dân tiết kiệm chi phí sản xuất từ 1,2 - 2,5 triệu đồng/ha mỗi vụ, trong khi năng suất bình quân cả năm lại tăng thêm 0,61 tấn/ha (tăng 8,4%). Về mặt môi trường, mô hình đã được các tổ chức quốc tế thẩm định và cấp chứng nhận cắt giảm thành công 286,58 tấn CO2e.

Vườn cà phê canh tác theo hướng sinh thái bền vững trên địa bàn xã Ea Ning.

Quá trình này giúp nông dân đạt được "3 giảm" (giảm lượng giống, giảm phân bón hóa học, giảm thuốc bảo vệ thực vật) và "3 tăng" (tăng năng suất từ 15 - 20%, tăng chất lượng ruộng và tăng hiệu quả kinh tế). Việc chuyển đổi sang nông nghiệp giảm phát thải còn là bước đi chiến lược để nông dân gia tăng lợi nhuận từ các giá trị phi truyền thống.

Theo ông Đỗ Văn Chung, Phó Trưởng bộ môn Hệ thống nông nghiệp (Viện WASI), đây là mô hình lúa giảm phát thải carbon theo xu thế canh tác nông nghiệp bền vững của Việt Nam. "Hiện nay, không chỉ có mô hình này mà tại địa bàn Ea Súp chúng tôi cũng đã triển khai 5 mô hình. Chúng tôi làm việc trực tiếp với các đại lý phân bón và bà con nông dân để cắt giảm lượng phân bón NPK nhằm giảm phát thải khí nhà kính. Bà con tại Ea Súp đã ứng dụng giải pháp này sang vụ mùa thứ hai và đánh giá rất cao, mặc dù lượng phân bón NPK giảm ít nhất từ 25 - 30%" - ông Chung chia sẻ.

Việc đầu tư vào ruộng lúa theo mô hình này vừa tiết kiệm, an toàn lại đảm bảo năng suất ổn định. Vì vậy, cần tiếp tục tuyên truyền để nông dân thay đổi tư duy cũ, hiểu được giá trị của việc bón phân đúng cách sẽ giúp môi trường trong sạch hơn, năng suất không giảm mà lại tăng hiệu quả kinh tế. Đó mới là mấu chốt quan trọng nhất để nhân rộng mô hình này cho bà con trồng lúa cũng như các loại cây trồng khác hiện nay.

Đắk Lắk hiện có trên 170.000 ha lúa nước, sản lượng 1,32 triệu tấn/năm, đứng đầu khu vực duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. Với hai vụ canh tác, cùng hệ thống thủy lợi bảo đảm, Đắk Lắk rất thuận lợi để sản xuất lúa theo hướng giảm phát thải khí nhà kính. Đặc biệt, đến cuối năm 2028, Chính phủ bắt buộc các công ty xả thải phải báo cáo dấu chân carbon, khi đó carbon của ngành nông nghiệp sẽ lên ngôi. Đây là cơ hội để thu được lượng giảm phát trên cây lúa thật nhiều, góp phần bán tín chỉ carbon và tăng trực tiếp thu nhập cho bà con.

Để đón đầu cơ hội này, Trung tâm Khuyến nông tỉnh đang kiến nghị tiếp tục được ưu tiên bố trí nguồn vốn nâng cấp hệ thống thủy lợi nội đồng, đẩy mạnh cơ giới hóa đồng bộ và từng bước xây dựng, nhân rộng mô hình ra các xã, vùng lúa trọng điểm trên địa bàn toàn tỉnh. Từ đó, hướng tới một nền nông nghiệp hiện đại, tuần hoàn và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Minh Thuận